#17 WHILE TSIKLI

while tsikli bilan tanishamiz

YANA input()

Dasturlar foydalanuvchining muammolarini hal qilish uchun yoziladi. Buning uchun esa, foydalanuvchi bilan aloqa o'rnatish, undan turli ma'lumotlarni qabul qilib olib talab etiladi. Misol uchun, dasturimiz foydalanuvchiga ismi bilan murojat qilishi uchun, avval uning ismini so'rashi kerak. Yoki, foydalanuvchi istagan ma'lumotni topish uchun avval undan biror kalit so'z kiritishni so'rash kerak va hokazo.

Biz avvalgi darsimizda input() yordamida foydalanuvchidan qiymat qilishni o'rgangan edik. Dastur davomida input() funktsiyasini chaqirganimizda dastur foydalanuvchi biror matn kiritiib, Enter tugmasini bosgunga qadar to'xtab turadi.

Foydalanuvchi kiritgan qiymatni biror o'zgaruvchiga yuklash, va undan dastur davomida foydalanish mumkin.

ism = input("Ismingiz nima? ")
print(f'Salom, {ism.title()}')
Natija

input() finktsiyasi ichidagi matn ingliz tilida prompt, savol deyiladi. Aslida biz savolni ham o'zgaruvchiga yuklab, shaxsiy so'rovnomalar ham yaratishimiz mumkin.

ism = input("Ismingiz nima? ")
savol = f"Salom, {ism.title()}. Yoshingiz nechida? "
yosh = input(savol)
Natija

Yuqorida birinchi input() bilan foydalanuvchi ismini so'radik va yangi savol matnini yasab oldik.

Sonlar va input()

input() funktsiyasi har qanday kiritilgan qiymatni matn sifatida qabul qilib oladi. Agar foydalanuvchidan son talab qilinsa, foydalanuvchi kiritgan qiymatni butun (integer) yoki on'lik (float) son ko'rinishiga o'tkazib olish kerak.

Buning uchun int() yoki float() funktsiyalaridan foydalanamiz.

ism = input("Ismingiz nima? ")
savol = f"Salom, {ism.title()}. Yoshingiz nechida? "
yosh = input(savol)
yosh = int(yosh) # yosh ni butun songa o'tkazamiz
height = input("Bo'yingiz necha metr? ")
height = float(height) # bo'yni o'nlik songa o'tkazamiz
Natija

Foydalanuvchidan qiymat so'raganingizda input()ichidagi savolni aniq va tushunarli qilib yozing. Masalan: input("Tug'ilgan yilingizni kiriting: ")

while TSIKLI BILAN TANISHAMIZ

Biz avvalroq for tsikli bilan tanishgan edik. for tsikli ma'lum bir ro'yxatni olib, ro'yxat ichidagi qiymatlar tugaginga qadar biror kodni takrorlar edi. while ham takrorlash operatori bo'lib, for dan farqli ravishda, toki ma'lum bir shart to'g'ri (True) bo'lsa, kodni takrorlayveradi.

while so'zi ingiz tilidan "toki" yoki "-gacha" deb tarjima qilinadi.

Keling sodda misol ko'ramiz, while yordamida 5 gacha sanaymiz:

son = 1 # son ga 1 qiymatini beramiz
while son<=5: # toki son 5 dan kichik yoki teng ekan...
print(son, end=' ') # son ni konsolga chiqaramiz,
son = son+1 # songa 1 qo'shamiz.

Natija: 1 2 3 4 5

Yuqoridagi kodni tahlil qilamiz:

  • avval son degan o'zgaruvchi yaratdik va unga 1 qiymatini berdik.

  • 2-qatorda esa toki son 5 dan kichik yoki teng ekan 3-4-qatorlarni bajar dedik.

  • 3-qatorda son ni konsolga chiqardik

  • 4-qatorda son ga 1 qo'shdik.

  • 4-qatordan so'ng kod yana 2-qatorga qaytadi va son<=5 shartini tekshiradi, agar shart bajarilsa 3-4 qator qayta-qayta bajarilaveradi.

  • 5-qadamdan so'ng son=5 bo'lganda while tsikli to'xtaydi.

Pythonda += operatori bor. Bu operator o'ng tarafdagi qiymatni chap tarafdagi qiymatga qo'shadi. Misol uchun, yuqorida son = son + 1 o'rniga son += 1 deb yozishimiz mumkin.

while va input()

Shu paytgacha yozgan dasturlarimiz faqatgina bir martta bajarilayotgan edi. while tsikli yordamida dasturni to'xtatish imkoniyatini foydalanuvchiga berishimiz mumkin.

print("Kiritilgan sonning kvadratini qaytaruvchi dastur.")
savol = "Istalgan son kiriting "
savol += "(dasturni to'xtatish uchun 'exit' deb yozing): "
qiymat = ''
while qiymat != 'exit':
qiymat = input(savol)
if qiymat != 'exit':
print(float(qiymat)**2)
Natija

Yuoqridagi dasturimiz toki foydalanuvchi exit deb yozguniga qadar takrorlanaveradi.

Ishora (flag)

Yuqoridagi dasturda dasturni to'xtatish uchun yagona shartni tekshirdik (qiymat!='exit'), katta dasturlarda bir emas bir nechta shartlarni tekshirish, va ulardan biri bajarilgan taqdirda dasturni to'xtatish talab qilinishi mumkin.

Bunday holatlarda biror o'zgaruvchidan ishora (flag) sifatida foydalanishimiz mumkin. Agar dastur bajarilishi davomida dasturni to'xtatish shartlaridan biri bajarilganda ishora o'zgaruvchining qiymatini o'zgartiramiz va dastur o'z-o'zidan to'xtaydi.

print("Kiritilgan sonning kvadratini qaytaruvchi dastur.")
savol = "Istalgan son kiriting "
savol += "(dasturni to'xtatish uchun 'exit' deb yozing): "
ishora = True
while ishora:
qiymat = input(savol)
if qiymat == 'exit':
ishora = False
else:
print(float(qiymat)**2)

BREAK OPERATORI

Break operatori yordamida ma'lum bir shartni tekshirish va while tsikli bajarilishini to'xtatib qo'yish mumkin.

print("Kiritilgan sonning kvadratini qaytaruvchi dastur.")
savol = "Istalgan son kiriting "
savol += "(dasturni to'xtatish uchun 'exit' deb yozing): "
​
while True: # abadiy tsikl
qiymat = input(savol)
if qiymat == 'exit':
break # tsiklni to'xtatish
else:
print(float(qiymat)**2)

Break operatori for tsiklini to'xtatish uchun ham ishlatiladi.

sonlar = list(range(1,11))
for son in sonlar:
if son == 5: # son 5 ga teng bo'lsa kod to'xtaydi
break
print(f"{son} ning kvadrati {son**2} ga teng")
Natija

while tsikli ichida bir nechta break operatori ham bo'lishi mumkin.

CONTINUE OPERATORI

Continue operatori esa aksincha, ma'lum bir shart bajarilganda qadam tashlab o'tish uchun mo'ljallangan.

sonlar = list(range(1,11))
for son in sonlar:
if son == 5: # son 5 ga teng bo'lsa tiskl boshiga qaytadi
continue
print(f"{son} ning kvadrati {son**2} ga teng")
Natija: 5 ning kvadrati qani?
son = 0
while son<10:
son += 1
if son%2!=0:
continue
else:
print(son)

while tsikli ichida bir nechta continue operatori ham bo'lishi mumkin.

ABADIY TSIKL TUZOG'I

Tsikllar bilan ishlashda abadiy tsikl yaratib qo'yishdan ehtiyot bo'lishimiz kerak. Abadiy tsiklga turli mantiqiy xatolar sabab bo'lishi mumkin: noto'g'ri shart, o'zgarmas qiymat, kodlar ketma-ketligida xatolik va hokazo.

Kelin ba'zi misollarni ko'ramiz:

# infinite loop
son = 0
while son<10:
if son%2!=0:
continue
else:
print(son)

Yuqoridagi kod abadiy davom etadi, sababi biz son ning qiymatini o'zgartirishni esdan chiqardik.

son = 0
while son<10:
if son%2!=0:
continue
else:
print(son)
son += 1

Bu kod ham abadiy davom etadi, lekin nima uchun?

son = 1
while son>0:
son += 1
if son%2!=0:
continue
else:
print(son)

Yuqoridagi kodda esa xato shart tufayli (son>0) kod abadiy aylanadi.

Dastur bajarilishini to'xtatish uchun konsolda Ctrl+C tugmasini bosing

AMALIYOT

  1. Foydalanuvchidan yaxshi ko'rgan kitoblarini kiritishni so'rang. Foydalanuvchi stop so'zini yozishi bilan dasturni to'xtating

  2. Muzeyga chipta narhi foydalanuvchining yoshiga bog'liq: 7 dan yoshlarga - 2000 so'm, 7-18 gacha 3000 so'm, 18-65 gacha 10000 so'm, 65 dan kattalarga bepul. Shunday while tsikl yozingki, dastur foydalanuvchi yoshini so'rasin va chipta narhini chiqarsin. Foydalanuvchi exit yoki quit deb yozganda dastur to'xtasin (ikkita shartni ham tekshiring).

    1. Yuqoridagi dasturni turli usullarda yozib ko'ring (break, ishora, yoki shart tekshirish)

  3. Quyidagi dasturda bir nechta mantiqiy xatolar bor. Jumladan, xusisiy holatlarda tsikl abadiy qaytarilib qolmoqda. Xatolarni to'g'rilay olasizmi?

savol ="Kiritilgan sonning ildizini qaytaruvchi dastur.\n"
savol += "Musbat son kiriting "
savol += "(dasturni to'xtatish uchun 'exit' deb yozing): "
​
while True:
qiymat = input(savol)
if qiymat<0:
continue
elif qiymat=='Exit':
break
else:
ildiz = float(qiymat)**(0.5)
print(f"{qiymat} ning ildizi {ildiz} ga teng")

JAVOBLAR

GitHub

Repl.it