# #24 FUNKSIYALAR. SON'GSO'Z.

{% embed url="<https://www.youtube.com/watch?v=-Q_Uz9uzfhw&feature=youtu.be>" %}

## `lambda` YOHUD NOMSIZ FUNKSIYA

Pythonning o'ziga xos xususiyatlaridan biri, nomsiz vaqtinchalik funksiyalar yaratish imkoniyati. Bunday funksiyalarni yaratishda `def` operatori o'rniga `lambda` operatori ishlatilgani uchun ham `lambda` funskiyalar deb ataladi.&#x20;

Nomsiz funksiyalar quyidagicha yaratiladi:

```python
lambda argument:ifoda
```

Lambda funksiyalari istalgan miqdordagi argumentlarga ega bo'lishi mumkin, ammo funksiya badanida faqat bitta ifoda mavjud bo'ladi. Ifoda bajariladi va qaytariladi (`return` operatori shart emas).

Nomsiz funksiyalar biror ifodani tezda hisoblab olishda qulay. Misol uchun quyidgai lambda funksiya ikkita argument qabul qiladi ( $$pi, r$$ ), va aylana uzunligini qaytaradi:&#x20;

```python
import math
uzunlik = lambda pi, r : 2*pi*r
print(uzunlik(math.pi,10))
```

Natija: `62.83185307179586`

Kodni tahlil qilamiz, 1-qatorda math modulini chaqirib oldik. 2-qatorda lambda funksiyani yaratdik, funksiyamiz `pi` va `r` argumentlarini qabul qilib, `2*pi*r` qiymatni qaytaradi. Funksiyaga nom bermadik, lekin unga `uzunlik` identifikatori orqali murojat qilishimiz mumkin. 3-qatorda funksiyamizga murojat qildik va natijani konsolga chiqardik.

Yana bir misol, topingchi quyidagi funksiyaning vazfiasi nima?

```python
product = lambda x, y : x ** y
print(product(3, 2))
```

&#x20;Shu yerda so'rashingiz mumkin, nima uchun lambda nomsiz deb ataladi, ahir unga hozirgina nomi bilan murojat qildikku?

Gap shundaki, lambda finksiyalarning asl mohiyati boshqa funskiyalar bilan birga ishlaganda ko'rinadi. Keling, tushunarli bo'lishi uchun oddiyroq misol ko'ramiz.

Quyidagi dasturda biz avval daraja degan funksiya yasadik, bu funskiyamiz n degan o'zgaruvchi qabul qilib oladi va funksiya ichidagi noma'lum x ning n-darajasini qaytaradi. Aslida `daraja` bu funksiya yasaydigan funksya bo'ldi. Xo'sh, undan qanday foydalanamiz? 4-5-qatorlarda esa daraja funksiyasidan yana 2 ta funksiya yasadik: kvadrat - kiritilgan sonning kvadratini hisoblaydi, kub - kiritilgan sonning kubini hisoblaydi.

```python
def daraja(n):
    return lambda x : x**n

kvadrat = daraja(2)
kub = daraja(3)
print(f"3-ning kvadrati {kvadrat(3)} ga, kubi {kub(3)} ga teng")
```

Natija: `3-ning kvadrati 9 ga, kubi 27 ga teng`

Lambda funksiyalaridan argument sifatida boshqa funksyani qabul qiluvchi funksiyalar bilan ishlashda ham keng foydalaniladi. Misol uchun `map()` va `filter()` funksiyalari.

## `map()` FUNKSIYASI

Bu funksiya argument sifatida ro'yxat (yoki lug'at) va boshqa bir funksiyani qabul qilib, ro'yxat elementlariga qabul qilingan funksya yordamida ishlov beradi. Tushunarli bo'lish uchun quyidagi misolni ko'ramiz.

```python
from math import sqrt

sonlar = list(range(11)) # 0 dan 10 gacha sonlar ro'yxati
ildizlar = list(map(sqrt,sonlar))
```

Yuqoridagi misolda avval 0 dan 10 gacha `sonlar` ro'yxatini tuzib oldik, keyin esa `map` funksiyasiga ro'yxat va `sqrt` funksiyasini uzatib, ro'yxatdagi barcha sonlarning ildizini hisoblab oldik.&#x20;

{% hint style="info" %}
map() funksiyasi map obyekt qaytargani sababli, qaytgan obyektni ro'yxatga o'tkazib olish uchun list() funksiyasidan foyydalandik.
{% endhint %}

Yana bir misol ko'ramiz:

```python
sonlar = list(range(11)) # 0 dan 10 gacha sonlar ro'yxati

def daraja2(x):
    """Berilgan sonning kvadratini qaytaruvchi funksiya"""
    return x*x

print(list(map(daraja2,sonlar))) # sonlar ning kvadratini hisoblaymiz
```

Natija: `[0, 1, 4, 9, 16, 25, 36, 49, 64, 81, 100]`

Yuqoridagi misolda biz avval berilgan sonning kvadratini hisoblovchi funksiya yaratib oldik, undan keyin esa map yordamida sonlar ro'yxatidagi elementlarning kvadratini ham hisoblab oldik.

Endi keling huddi shu misolni lambda yordamida yozamiz:

```python
kvadratlar = list(map(lambda x:x*x,sonlar))
print(kvadratlar)
```

Natija: `[0, 1, 4, 9, 16, 25, 36, 49, 64, 81, 100]`

Yuqoridagi misolda, endi daraja degan funksiyani yaratib o'tirmasdan, to'g'ridan-to'g'ri map() ni ichiga darajani hisoblovchi lambda funksiya uzatdik.

`map()` funksiyasi bo'lmaganida biz bunday dasturlarni `for` yordamida yozishimiz kerak bo'lar edi:

```python
kvadratlar = []
for son in sonlar:
    kvadratlar.append(son*son)
```

`map()` funksiyasiga bir nechta ro'yxatlar ham uzatish mumkin:

```python
a = [4, 5, 6]
b = [7, 8, 9]
a_plus_b = list(map(lambda x,y:x+y,a,b))
print(a_plus_b)
```

Natija: `[11, 13, 15]`

`map()` istalgan ko'rinishdagi ma'lumot turlari bilan ishlaydi:

```python
ismlar = ['hasan','husan','olim','umid']
print(list(map(lambda matn:matn.upper(),ismlar)))
```

Natija: `['HASAN', 'HUSAN', 'OLIM', 'UMID']`

## `filter()` FUNKSIYASI

Bu funksiya ham argument sifatida ro'yxat va boshqa funskiyani qabul qilib oladi va berilgan ro'yxat elementlarini berilgan funksiya yordamida saralaydi. Bunda argument sifatida uzatilgan funksiya mantiqiy qiymat qaytarishi kerak (`True` yoki `False`).

Keling bunga ham bir misol ko'ramiz: tasodifiy sonlar ro'yxatidan juft sonalrni ajratib oluvchi dastur yozamiz. Dasturimiz 3 qismdan iborat:

1. Avvalo, `random` modulidagi `sample()` funksiyasi yordamida 0-99 oralig'idagi 10 ta tasodifiy sonlar ro'yxatini tuzib oldik
2. Berilgan son juft (True) yoki juft emas (False) ekanligini qaytaruvchi funksiya yozdik
3. filter() fuksiyasiga yangi yaratgan juftmi funksiyasi va tasodifiy sonlar ro'yxatini uzatib, yangi juft\_sonlar ro'yxatini shakllantridik

```python
import random as r

sonlar = r.sample(range(100),10) # 0-99 oralig'ida 10 ta tasodifiy sonlar

def juftmi(x):
    """x juft bo'lsa True, aks holda False qaytaruvchu funksiya"""
    return x%2==0

juft_sonlar = list(filter(juftmi,sonlar))
print(sonlar)
print(juft_sonlar)
```

![Natija](/files/-MQ020rdWjjd9tDL3auG)

Keling endi shu dasturni lambda yordamida yozamiz:

```python
import random as r

sonlar = r.sample(range(100),10) # 0-99 oralig'ida 10 ta tasodifiy sonlar
juft_sonlar = list(filter(lambda son: son%2==0,sonlar))

print(sonlar)
print(juft_sonlar)
```

![Natija](/files/-MPyt8XfHFKBn1wsIolv)

Kurib turganingizdek, lambda funksiya yordamida dastur bir muncha qisqaroq chiqadi. Agar `juftmi` funksiyasi kelajakda shart bo'lmasa, alohida funksiya yaratib o'tirmasdan, bir marttalik lambda funksiyasidan foydalangan afzal.

Keling endi `filter()` funksiyasi yordamida matnlarni saralashga ham misollar ko'raylik.

Quyidagi dastur `mevalar` ro'yxatidan **`b`** harfiga boshlanuvchi mevalarni ajratib oladi. Bu yerda biz matnlarga tegishli bo'lgan `.startswith()` metodidan foydalandik. Bu metod, berilgan matn shu harfdan boshlanadimi yoki yo'q tekshiradi va `True` yoki `False` qiymat qaytaradi.

```python
mevalar = ['olma','anor','anjir','shaftoli',"o'rik","tarvuz","qovun","banan"]

mevalar_b = list(filter(lambda meva:meva.startswith('b'),mevalar))
print(mevalar_b)
```

Quyidagi dastur esa `mevalar` ro'yxatidan nomi 5 yoki undan kam harfdan iborat mevalarni saralab oladi.

```python
mevalar2 = list(filter(lambda meva:len(meva)<=5, mevalar))
print(mevalar2)
```

Natija: `['olma', 'anor', 'anjir', "o'rik", 'qovun', 'banan']`

Topingchi, quyidagi kod qanday vazifani bajaradi?

```python
list(filter(lambda meva:(meva.startswith('a') and meva.endswith('r')), mevalar))
```

## SO'NGSO'Z

Ushbu darsimiz bilan biz dasturlash asoslarining katta bir qismiga yakun yasadik, navbat Object Oriented Programming va boshqa katta mavzularga. Lekin, bu mavzularga o'tishdan avval, keyingi darslarimizni bir nechta sodda loyihalar qilishga bag'ishlaymiz.&#x20;

E'tiboringiz uchun rahmat!

{% embed url="<https://github.com/anvarnarz/python-darslar>" %}


---

# Agent Instructions: Querying This Documentation

If you need additional information that is not directly available in this page, you can query the documentation dynamically by asking a question.

Perform an HTTP GET request on the current page URL with the `ask` query parameter:

```
GET https://python.sariq.dev/function/24-lambda.md?ask=<question>
```

The question should be specific, self-contained, and written in natural language.
The response will contain a direct answer to the question and relevant excerpts and sources from the documentation.

Use this mechanism when the answer is not explicitly present in the current page, you need clarification or additional context, or you want to retrieve related documentation sections.