# #05 STRING (MATN)

{% embed url="<https://www.youtube.com/watch?v=ne2ZoZ7q3UY>" %}

## **STRING VA UNICODE**

**STRING** (matn) —Pythondagi eng mashxur ma'lumot turlaridan biri. Avvalgi darsda ko'rganimizdek, o'zgaruvchiga matn yuklash uchun matn qo'shtirnoq (`" "`) yoki birtirnoq (`' '`) ichida yozilishi kerak.

```python
shahar = "Қўқон"
viloyat = 'Фарғона'
```

Pythonda matnlar [Unicode ](https://unicode-table.com/en/)jadvalidagi istalgan belgilaridan iborat bo'lishi mumkin (jumladan o'zbek, arab, hind, xitoy alifbosidagi harflar yoki turli emoji-smayliklar).&#x20;

```python
matn = "Men yangi 📱 oldim"
print(matn)
```

Natija: `Men yangi 📱 oldim`

![UNICODE jadvalidagi harf va belgilarga misol](/files/-MLjVgUODxYRloFHWptm)

## STRING USTIDA AMALLAR

### Matnlarni qo'shish operatori (`+`)

Matnlarni qo'shish uchun `+` operatoridan foydalanmiz:

```python
ism = 'Ahmad'
print("Mening ismim " + ism)
```

Natija: `Mening ismim Ahmad`

```python
ism = 'Ahad'
familiya = 'Qayum'
print(ism + familiya)
```

Natija: `AhadQayum`

Yuqoridagi kodda ism va familiya orasiga bo'shliq belgisini qo'shmaganimiz uchun ikki matn qo'shilib yozildi. Buni to'g'rilash uchun, 3-qatorni quyidagicha yozamiz:

```python
ism = 'Ahad'
familiya = 'Qayum'
print(ism + ' ' + familiya) # ikki o'zgaruvchi orasiga bo'sh joy qo'shamiz
```

Natija: `Ahad Qayum`

### f-string

Ikki (va undan ko'p) matn ko'rinishidagi o'zgaruvchilarni birlashtirish uchun f-string usulidan  `f"{matn1} {matn2}"` ham foydalansak bo'ladi:

```python
ism = "Ahad"
familiya = 'Qayum'
ism_sharif = f"{ism} {familiya}"
print(ism_sharif)
```

Bu usul yordamida uzun matnlarni ham yasash mumkin:

```python
ism = "James"
familiya = 'Bond'
print(f"Salom, mening ismim {familiya}. {ism} {familiya}!")
```

Natija: `Salom, mening ismim Bond. James Bond!`

### Mahsus belgilar

Matnga bo'shliq qo'shish uchun `\t` belgisidan, yangi qatordan boshlash uchun `\n` belgisidan foydalanamiz:

```python
print('Hello World!')
print('Hello \tWorld!')
print('Hello \nWorld!')
```

Natija:

`Hello World!`&#x20;

`Hello    World!`&#x20;

`Hello`&#x20;

`World!`

## STRING METODLARI

Pythonda string ustida amalga oshirish mumkin bo'lgan tayyor amallar to'plami mavjud. Bunday amallar to'plami **metodlar** deb ataladi.&#x20;

Metodlarni qo'llash uchun metod nomi matndan so'ng `.metod_nomi()` ko'rinishida yoziladi. Keling shunday metodlarning ba'zilari bilan tanishaylik.

### `upper()` va `lower()` metodlari

`upper()` metodi matndagi har bir harfni katta harfga o'zgartiradi.&#x20;

```python
ism = 'Ahad'
familiya = 'Qayum'
ism_sharif = f"{ism} {familiya}"
print(ism_sharif.upper())
```

Natija: `AHAD QAYUM`

`lower()` metodi esa aksincha, har bir harfni kichik harfga o'zgartiradi.

```python
ism = 'Ahad'
familiya = 'Qayum'
ism_sharif = f"{ism} {familiya}"
print(ism_sharif.lower())
```

Natija: `ahad qayum`

### `title()` va `capitalize()` metodlari

`title()` metodi matndagi har bir so'zning birinchi harfini katta harf bilan yozadi.&#x20;

```python
ism_sharif = 'james bond'
print(ism_sharif.title())
```

Natija: `James Bond`

`capitalize()` esa faqatgina eng birinchi so'zning birinchi harfini katta bilan yozadi.

```python
ism_sharif = 'james bond'
print(ism_sharif.capitalize())
```

Natija: `James bond`

Metodlarni faqat o'zgaruvchilarga emas, balki to'g'ridan-to'g'ri matnga ham qo'llash mumkin (aslida o'zgaruvchi ham matnning (yoki boshqa ma'lumotning) manzili xolos)

```python
print('james bond'.upper())
```

Natija: `JAMES BOND`

### `strip()`, `rstrip()` va `lstrip()` metodlari

Bu metodlar matnning boshi va oxiridagi bo'sh joylarni olib tashlaydi.

* `lstrip()` — matn boshidagi bo'shliqni,
* `rstrip()` – matn oxiridagi bo'shliqni,
* `strip()` — matn boshi va oxiridagi bo'shliqlarni olib tashlaydi

```python
meva = "     olma     "
print("Men " + meva.lstrip() + " yaxshi ko'raman")
print("Men " + meva.rstrip() + " yaxshi ko'raman")
print("Men " + meva.strip() + " yaxshi ko'raman")
print("Men " + meva + " yaxshi ko'raman")
```

> Men olma      yaxshi ko'raman&#x20;
>
> Men       olma yaxshi ko'raman&#x20;
>
> Men olma yaxshi ko'raman&#x20;
>
> Men       olma      yaxshi ko'raman

Matnlar bilan ishlaydigan metodlar ko'p. Ularning ba'zilari bilan kelajakda yana tanishamiz, to'liq ro'yhatni esa quyidagi [sahifada ](https://www.w3schools.com/python/python_ref_string.asp)ko'rishingiz mumkin.

{% hint style="danger" %}
**Metodlar o'zgaruvchi ichidagi asl matnni o'zgartirmaydi!**
{% endhint %}

## INPUT —FOYDALANUVCHI BILAN MULOQOT

Shu paytgacha biz o'zgaruvchilarning qiymatini dasturning ichida berayotgan edik. Keling endi qiymatni o'zimiz emas, balki dastur foydalanuvchilariga kiritish imkonini beramiz.&#x20;

Buning uchun `input()` funktsyasidan foydalanamiz.&#x20;

```python
ism = input("Ismingiz nima?")
print("Assalom alaykum, " + ism)
```

Yuqoridagi dastur, avval 1-qatorda foydalanuvchining ismini so'raydi. Foydalanuvchi ismini kiritib, **Enter** tugmasini bosgach, foydalanuvchi kiritgan matn`ism` degan o'zgaruvchiga yuklanadi va dasturining 2-qatori bajaradi:

Natija:

`Ismingiz nima?anvar`

`Assalom alaykum, anvar`

Keling yuqoridagi kod va uning natijasini chiroyliroq ko'rinishga keltiramiz.

```python
ism = input("Ismingiz nima?\n>>>") # Foydalanuvchi ismini yangi qatordan kiritadi
print("Assalom alaykum, " + ism.title())
```

![Foydalanuvchidan qiymat olish](/files/-MLgalhJF6uRE0GABSmk)

## AMALIYOT

Quyidagi mashqlarni bajaring:

* Quyidagi o'zgaruvchilarni yarating:&#x20;
  * `kocha="Bog'bon"`
  * `mahalla="Sog'bon"`
  * `tuman="Bodomzor"`&#x20;
  * `viloyat="Samarqand"`
* Yuqoridagi o'zgaruvchilarni jamlab, quyidagi ko'rinishda konsolga chiqaring:
  * `Bog'bon ko'chasi, Sog'bon mahallasi, Bodomzor tumani, Samarqand viloyati`
* Yuqoridagi o'zgaruvchilarning (`kocha`, `mahalla`, `tuman`, `viloyat`) qiymatini foydalanuvchidan so'rang. Va avvalgi mashqni takrorlang.
* Yuqoridagi matnni konsolga chiqarishda har bir verguldan keyin yangi qatordan yozing
* Yuqoridagi matnni **f-string** yordamida, yangi, `manzil` deb nomlangan o'zgaruvchiga yuklang
* `manzil`ga biz yuqorida o'rgangan `title()`, `upper()`, `lower()` , `capitalize()` metodlarini qo'llab ko'ring.
* Quyidagi o'zgaruvchilarni yarating:&#x20;
  * `kocha="Bog'bon"`
  * `mahalla="Sog'bon"`
  * `tuman="Bodomzor"`&#x20;
  * `viloyat="Samarqand"`
* Yuqoridagi o'zgaruvchilarni jamlab, quyidagi ko'rinishda konsolga chiqaring:
  * `Bog'bon ko'chasi, Sog'bon mahallasi, Bodomzor tumani, Samarqand viloyati`
* Yuqoridagi o'zgaruvchilarning (`kocha`, `mahalla`, `tuman`, `viloyat`) qiymatini foydalanuvchidan so'rang. Va avvalgi mashqni takrorlang.
* Yuqoridagi matnni konsolga chiqarishda har bir verguldan keyin yangi qatordan yozing
* Yuqoridagi o'zgaruvchilarni **f-string** yordamida, yangi, `manzil` deb nomlangan o'zgaruvchiga yuklang
* `manzil`ga biz yuqorida o'rgangan `title()`, `upper()`, `lower()` , `capitalize()` metodlarini qo'llab ko'ring.

## JAVOBLAR

{% embed url="<https://repl.it/@anvarbek/javoblar-05-dars#main.py>" %}

{% file src="/files/-ML\_peXOkZaFAlnuHrpL" %}
05-dars javoblari
{% endfile %}


---

# Agent Instructions: Querying This Documentation

If you need additional information that is not directly available in this page, you can query the documentation dynamically by asking a question.

Perform an HTTP GET request on the current page URL with the `ask` query parameter:

```
GET https://python.sariq.dev/ozgaruvchilar-va-malumot-turlari/05-string.md?ask=<question>
```

The question should be specific, self-contained, and written in natural language.
The response will contain a direct answer to the question and relevant excerpts and sources from the documentation.

Use this mechanism when the answer is not explicitly present in the current page, you need clarification or additional context, or you want to retrieve related documentation sections.