# #05 STRING (MATN) {% embed url="" %} ## **STRING VA UNICODE** **STRING** (matn) —Pythondagi eng mashxur ma'lumot turlaridan biri. Avvalgi darsda ko'rganimizdek, o'zgaruvchiga matn yuklash uchun matn qo'shtirnoq (`" "`) yoki birtirnoq (`' '`) ichida yozilishi kerak. ```python shahar = "Қўқон" viloyat = 'Фарғона' ``` Pythonda matnlar [Unicode ](https://unicode-table.com/en/)jadvalidagi istalgan belgilaridan iborat bo'lishi mumkin (jumladan o'zbek, arab, hind, xitoy alifbosidagi harflar yoki turli emoji-smayliklar). ```python matn = "Men yangi 📱 oldim" print(matn) ``` Natija: `Men yangi 📱 oldim` ![UNICODE jadvalidagi harf va belgilarga misol](https://1283015017-files.gitbook.io/~/files/v0/b/gitbook-legacy-files/o/assets%2F-MGbkqs1tROquIT6oqUs%2F-MLjUEbNQbWqMBCY1uql%2F-MLjVgUODxYRloFHWptm%2Fimage.png?alt=media\&token=6e6eaef4-4958-479f-9622-523110678e8c) ## STRING USTIDA AMALLAR ### Matnlarni qo'shish operatori (`+`) Matnlarni qo'shish uchun `+` operatoridan foydalanmiz: ```python ism = 'Ahmad' print("Mening ismim " + ism) ``` Natija: `Mening ismim Ahmad` ```python ism = 'Ahad' familiya = 'Qayum' print(ism + familiya) ``` Natija: `AhadQayum` Yuqoridagi kodda ism va familiya orasiga bo'shliq belgisini qo'shmaganimiz uchun ikki matn qo'shilib yozildi. Buni to'g'rilash uchun, 3-qatorni quyidagicha yozamiz: ```python ism = 'Ahad' familiya = 'Qayum' print(ism + ' ' + familiya) # ikki o'zgaruvchi orasiga bo'sh joy qo'shamiz ``` Natija: `Ahad Qayum` ### f-string Ikki (va undan ko'p) matn ko'rinishidagi o'zgaruvchilarni birlashtirish uchun f-string usulidan `f"{matn1} {matn2}"` ham foydalansak bo'ladi: ```python ism = "Ahad" familiya = 'Qayum' ism_sharif = f"{ism} {familiya}" print(ism_sharif) ``` Bu usul yordamida uzun matnlarni ham yasash mumkin: ```python ism = "James" familiya = 'Bond' print(f"Salom, mening ismim {familiya}. {ism} {familiya}!") ``` Natija: `Salom, mening ismim Bond. James Bond!` ### Mahsus belgilar Matnga bo'shliq qo'shish uchun `\t` belgisidan, yangi qatordan boshlash uchun `\n` belgisidan foydalanamiz: ```python print('Hello World!') print('Hello \tWorld!') print('Hello \nWorld!') ``` Natija: `Hello World!` `Hello World!` `Hello` `World!` ## STRING METODLARI Pythonda string ustida amalga oshirish mumkin bo'lgan tayyor amallar to'plami mavjud. Bunday amallar to'plami **metodlar** deb ataladi. Metodlarni qo'llash uchun metod nomi matndan so'ng `.metod_nomi()` ko'rinishida yoziladi. Keling shunday metodlarning ba'zilari bilan tanishaylik. ### `upper()` va `lower()` metodlari `upper()` metodi matndagi har bir harfni katta harfga o'zgartiradi. ```python ism = 'Ahad' familiya = 'Qayum' ism_sharif = f"{ism} {familiya}" print(ism_sharif.upper()) ``` Natija: `AHAD QAYUM` `lower()` metodi esa aksincha, har bir harfni kichik harfga o'zgartiradi. ```python ism = 'Ahad' familiya = 'Qayum' ism_sharif = f"{ism} {familiya}" print(ism_sharif.lower()) ``` Natija: `ahad qayum` ### `title()` va `capitalize()` metodlari `title()` metodi matndagi har bir so'zning birinchi harfini katta harf bilan yozadi. ```python ism_sharif = 'james bond' print(ism_sharif.title()) ``` Natija: `James Bond` `capitalize()` esa faqatgina eng birinchi so'zning birinchi harfini katta bilan yozadi. ```python ism_sharif = 'james bond' print(ism_sharif.capitalize()) ``` Natija: `James bond` Metodlarni faqat o'zgaruvchilarga emas, balki to'g'ridan-to'g'ri matnga ham qo'llash mumkin (aslida o'zgaruvchi ham matnning (yoki boshqa ma'lumotning) manzili xolos) ```python print('james bond'.upper()) ``` Natija: `JAMES BOND` ### `strip()`, `rstrip()` va `lstrip()` metodlari Bu metodlar matnning boshi va oxiridagi bo'sh joylarni olib tashlaydi. * `lstrip()` — matn boshidagi bo'shliqni, * `rstrip()` – matn oxiridagi bo'shliqni, * `strip()` — matn boshi va oxiridagi bo'shliqlarni olib tashlaydi ```python meva = " olma " print("Men " + meva.lstrip() + " yaxshi ko'raman") print("Men " + meva.rstrip() + " yaxshi ko'raman") print("Men " + meva.strip() + " yaxshi ko'raman") print("Men " + meva + " yaxshi ko'raman") ``` > Men olma yaxshi ko'raman > > Men olma yaxshi ko'raman > > Men olma yaxshi ko'raman > > Men olma yaxshi ko'raman Matnlar bilan ishlaydigan metodlar ko'p. Ularning ba'zilari bilan kelajakda yana tanishamiz, to'liq ro'yhatni esa quyidagi [sahifada ](https://www.w3schools.com/python/python_ref_string.asp)ko'rishingiz mumkin. {% hint style="danger" %} **Metodlar o'zgaruvchi ichidagi asl matnni o'zgartirmaydi!** {% endhint %} ## INPUT —FOYDALANUVCHI BILAN MULOQOT Shu paytgacha biz o'zgaruvchilarning qiymatini dasturning ichida berayotgan edik. Keling endi qiymatni o'zimiz emas, balki dastur foydalanuvchilariga kiritish imkonini beramiz. Buning uchun `input()` funktsyasidan foydalanamiz. ```python ism = input("Ismingiz nima?") print("Assalom alaykum, " + ism) ``` Yuqoridagi dastur, avval 1-qatorda foydalanuvchining ismini so'raydi. Foydalanuvchi ismini kiritib, **Enter** tugmasini bosgach, foydalanuvchi kiritgan matn`ism` degan o'zgaruvchiga yuklanadi va dasturining 2-qatori bajaradi: Natija: `Ismingiz nima?anvar` `Assalom alaykum, anvar` Keling yuqoridagi kod va uning natijasini chiroyliroq ko'rinishga keltiramiz. ```python ism = input("Ismingiz nima?\n>>>") # Foydalanuvchi ismini yangi qatordan kiritadi print("Assalom alaykum, " + ism.title()) ``` ![Foydalanuvchidan qiymat olish](https://1283015017-files.gitbook.io/~/files/v0/b/gitbook-legacy-files/o/assets%2F-MGbkqs1tROquIT6oqUs%2F-MLg_Rlt3ghgz7tHHhmJ%2F-MLgalhJF6uRE0GABSmk%2Finput.gif?alt=media\&token=9a2da927-7f2a-4094-a1a1-6b64dddc4b00) ## AMALIYOT Quyidagi mashqlarni bajaring: * Quyidagi o'zgaruvchilarni yarating: * `kocha="Bog'bon"` * `mahalla="Sog'bon"` * `tuman="Bodomzor"` * `viloyat="Samarqand"` * Yuqoridagi o'zgaruvchilarni jamlab, quyidagi ko'rinishda konsolga chiqaring: * `Bog'bon ko'chasi, Sog'bon mahallasi, Bodomzor tumani, Samarqand viloyati` * Yuqoridagi o'zgaruvchilarning (`kocha`, `mahalla`, `tuman`, `viloyat`) qiymatini foydalanuvchidan so'rang. Va avvalgi mashqni takrorlang. * Yuqoridagi matnni konsolga chiqarishda har bir verguldan keyin yangi qatordan yozing * Yuqoridagi matnni **f-string** yordamida, yangi, `manzil` deb nomlangan o'zgaruvchiga yuklang * `manzil`ga biz yuqorida o'rgangan `title()`, `upper()`, `lower()` , `capitalize()` metodlarini qo'llab ko'ring. * Quyidagi o'zgaruvchilarni yarating: * `kocha="Bog'bon"` * `mahalla="Sog'bon"` * `tuman="Bodomzor"` * `viloyat="Samarqand"` * Yuqoridagi o'zgaruvchilarni jamlab, quyidagi ko'rinishda konsolga chiqaring: * `Bog'bon ko'chasi, Sog'bon mahallasi, Bodomzor tumani, Samarqand viloyati` * Yuqoridagi o'zgaruvchilarning (`kocha`, `mahalla`, `tuman`, `viloyat`) qiymatini foydalanuvchidan so'rang. Va avvalgi mashqni takrorlang. * Yuqoridagi matnni konsolga chiqarishda har bir verguldan keyin yangi qatordan yozing * Yuqoridagi o'zgaruvchilarni **f-string** yordamida, yangi, `manzil` deb nomlangan o'zgaruvchiga yuklang * `manzil`ga biz yuqorida o'rgangan `title()`, `upper()`, `lower()` , `capitalize()` metodlarini qo'llab ko'ring. ## JAVOBLAR {% embed url="" %} {% file src="" %} 05-dars javoblari {% endfile %}