# #07 LIST (RO'YXAT) {% embed url="" %} ## LIST BILAN TANISHAMIZ Avvalgi darsimizda biz o'zgaruvchi yaratish, va uning ichida biror qiymatni (matn yoki son) saqlashni o'rgandik. Bunda biz bitta o'zgaruvchiga bitta qiymat berdik xolos. Bugun o'rganadigan navbatdagi mal'umot turi **List** (**ro'yxat**) deb ataladi. Ro'yxat o'z nomi bilan, bitta o'zgaruvchida bir nechta qiymatlarni saqlash imkonini beradi. Bu qiymatlar List **elementlari** deyiladi. Ro'yxatda son, matn yoki aralash turdagi elementlarni saqlash mumkin. List quyidagicha yaratiladi: ```python mevalar = ['olma', 'anjir', 'shaftoli', "o'rik"] # mevalar ro'yxati (matnlar) narhlar = [12000, 18000, 10900, 22000] # narhlar ro'yxati (sonlar) sonlar = ['bir', 'ikki', 3, 4, 5] # sonlar va matnlar aralash ro'yxat ismlar = [] # bo'sh ro'yxat ``` {% hint style="success" %} Ro'yxat saqlaydigan o'zgaruvchilarni nomlashda *-lar* (ko'plik) qo'shimchasini qo'shish maqsadga muvofiq bo'ladi (inlgiz tilida *-s*). Misol uchun: `mevalar`, `uylar`, `cars`, `toys`, `books` {% endhint %} ## LIST ELEMENTLARI Ro'yxatdagi har bir element tartib bilan joylashgani sababli, biz istalgan elementga uning tartib raqami (indeksi) bo'yicha murojat qilishimiz mumkin. {% hint style="danger" %} Dasturlash olamida indeks `0` dan boshlanadi! Ya'ni Listning birinchi elementing tartib raqami (indeksi) `0` ga, ikkinchi elementning indeksi `1` ga teng va hokazo. {% endhint %} ```python mevalar = ['olma', 'anjir', 'shaftoli', "o'rik"] # mevalar ro'yxati (matnlar) print("Birinchi meva: ", mevalar[0]) print("Ikkinchi meva: ", mevalar[1]) ``` Natija: `Birinchi meva: olma` `Ikkinchi meva: anjir` Agar list ichidagi elementlar matn ko'rinishid bo'lsa, ularga [string metodlarni](https://python.sariq.dev/ozgaruvchilar-va-malumot-turlari/05-string#string-metodlari) qo'llashimiz mumkin: ```python mevalar = ['olma', 'anjir', 'shaftoli', "o'rik"] # mevalar ro'yxati (matnlar) print("Birinchi meva: ", mevalar[0].title()) print("Ikkinchi meva: ", mevalar[1].upper()) ``` Natija: `Birinchi meva: Olma` `Ikkinchi meva: ANJIR` List elementlari ustida arifmetik amallar bajarish: ```python narhlar = [12000, 18000, 10900, 22000] print(narhlar[2] + narhlar[3]) ``` Natija: `32900` Pythonda Listning eng oxirgi elementiga `-1` indeksi orqali ham murojat qilish mumkin. Bu usul Listning uzunligini bilmaganda juda asqotadi. ```python car_models = ['Toyota', 'GM', 'Volvo', 'BMW', 'Hyundai', 'Kia', 'Volkswagen'] print(car_models[-1]) # Listning eng oxirgi elementiga -1 bilan murojat qilamiz ``` Natija: `Volkswagen` ## ELEMENTLARNI QO'SHISH, O'CHIRISH VA O'ZGARTIRISH Dastur davomida listning tarkibi o'zgarishi, yangi elementlar qo'shilishi, ba'zi elementlar o'chirilishi tabiiy hol. Misol uchun "Bozorlik ro'yxati" degan dasturni tasavvur qilaylik, foydalanuvchi ro'yxatga yangi mahsulotlar qo'shishi, sotib olganlarini esa o'chrishi mumkin. ### Elementni o'zgartirish Ro'yxatdagi biror elementning qiymatini o'zgartirish uchun, o'sha elementga indeksi bo'yicha murojat qilamiz va yangi qiymat yuklaymiz ```python narhlar = [12000, 18000, 10900, 22000] narhlar[0] = 13000 # 1-qiymatni 13000 ga o'zgartiramiz narhlar[2] = 11000 # 3-qiymatni 11000 ga o'zgartiramiz narhlar[3] = narhlar[3]+2000 # 4-qiymatga 2000 qo'shamiz print(narhlar) ``` Natija: `[13000, 18000, 11000, 24000]` ### Yangi element qo'shish #### `.append()` metodi Ro'yxatga yangi element qo'shishning oson usuli bu **`.append()`** metodi yordamida ro'yxatning **oxiriga** qiymat qo'shish: ```python mevalar = ['olma', 'anjir', 'shaftoli', "o'rik"] mevalar.append("tarvuz") # mevalar ga tarvuz qo'shamiz print(mevalar) ``` Natija: `['olma', 'anjir', 'shaftoli', "o'rik", 'tarvuz']` **`.append()`** metodi bo'sh ro'yxatni to'ldrisihda juda qulay usul. Odatda dastur boshida bo'sh ro'yxat yaratilib, dastur davomida ro'yxat foydalanuvchi tomonidan to'ldirib borilishi odatiy hol. ```python cars = [] # bo'sh ro'yxat yaratamiz cars.append('Lacetti') # ro'yxatga Lacetti mashinasini qo'shamiz cars.append('Nexia 3') # ro'yxatga Nexia 3 mashinasini qo'shamiz cars.append('Cobalt') # ro'yxatga Cobalt mashinasini qo'shamiz print(cars) ``` Natija: `['Lacetti', 'Nexia 3', 'Cobalt']` #### `.insert()` metodi Ro'yxatning istalgan joyiga yangi element qo'shish uchun **`.insert()`** metodidan foydalanamiz. `.insert()` metodi ichida yangi elementning indeksi va qiymati beriladi: ```python cars = ['Lacetti', 'Nexia 3', 'Cobalt'] cars.insert(0, 'Malibu') # 1-o'ringa yangi qiymat qo'shamiz print(cars) ``` Natija: `['Malibu', 'Lacetti', 'Nexia 3', 'Cobalt']` ```python cars.insert(2, 'Damas') # 3-o'ringa yangi qiymat qo'shamiz print(cars) ``` Natija: `['Malibu', 'Lacetti', 'Damas', 'Nexia 3', 'Cobalt']` ### Elementni o'chirish Ro'yxatdan biror elementni olib tashlash uchun uning indeksini yoki qiymatini bilishimiz lozim. Inedks yordamida olib tashlash uchun **`del`** operatoridan foydalanamiz: ```python mevalar = ['olma', 'anjir', 'shaftoli', "o'rik", 'anor'] del mevalar[1] # 2-element (anjir) ni o'chirib tashlaymiz print(mevalar) ``` Natija: `['olma', 'shaftoli', "o'rik", 'anor']` Element qiymati bo'yichi o'chirish uchun esa **`.remove(qiymat)`** metodidan foydalanamiz. Buning uchun qavs ichida o'chirib tashlash kerak bo'lgan qiymatni yozamiz ```python mevalar = ['olma', 'anjir', 'shaftoli', "o'rik", 'anor'] mevalar.remove('shaftoli') # Ro'yxatdan shaftolini o'chirdik print(mevalar) ``` Natija: `['olma', 'anjir', "o'rik", 'anor']` {% hint style="info" %} **`.remove(qiymat)`** metodi ro'yxatda uchragan birinchi mos keluvchi qiymatni o'chiradi. Agar ro'yxatning ichida 2 va undan ko'p bir hil qiymatli elementlar bo'lsa, ulardan eng birinchisi o'chadi. {% endhint %} ```python hayvonlar = ['it', 'mushuk', 'sigir', 'qo\'y', 'quyon', 'mushuk'] hayvonlar.remove("mushuk") # Ro'yxatda 2 ta mushuk bor, ulardan birinchisi o'chadi print(hayvonlar) ``` Natija: `['it', 'sigir', "qo'y", 'quyon', 'mushuk']` ### Elementni sug'urib olish Ba'zida biror elementni butunlay o'chirib tashlash emas, balki uni ro'yxatdan sug'urib olish va undan foydalanish talab qilinishi mumkin. Buning uchun Pythonda **`.pop(indeks)`** metodidan foydalanmiz. ```python bozorlik = ["yog'", 'un', 'piyoz', 'banan', "go'sht"] mahsulot = bozorlik.pop(3) # Ro'yxatdan banan ni sug'urib olamiz print("Men " + mahsulot + " sotib oldim") print("Olinmagan mahsulotlar: ", bozorlik) ``` Natija: `Men banan sotib oldim` `Olinmagan mahsulotlar: ["yog'", 'un', 'piyoz', "go'sht"]` {% hint style="info" %} Agar **`.pop()`** metodida indeks berilmasa, ro'yxatdan o'xirgi qiymat sug'urib olinadi. {% endhint %} ## AMALIYOT Quyidagi mashqlarni bajaring: * `ismlar` degan ro'yxat yarating va kamida 3 ta yaqin do'stingizning ismini kiriting * Ro'yxatdagi har bir do'stingizga qisqa xabar yozib konsolga chiqaring: ![](https://1283015017-files.gitbook.io/~/files/v0/b/gitbook-legacy-files/o/assets%2F-MGbkqs1tROquIT6oqUs%2F-MLvZJbRru8b9RC9s6ag%2F-MLvbRkA4uEAqqhKk6Yi%2Fimage.png?alt=media\&token=a768a42e-2516-4bbc-83ad-63d012758b25) * `sonlar` deb nomlangan ro'yxat yarating va ichiga turli sonlarni yuklang (musbat, manfiy, butun, o'nlik). * Yuqoridagi ro'yxatdagi sonlar ustida turli arifmetik amallar bajarib ko'ring. Ro'yxatdagi ba'zi sonlarning qiymatini o'zgartiring, ba'zilarini esa almashtiring. * `t_shaxslar`va `z_shaxslar` degan 2 ta ro'yxat yarating va biriga o'zingiz eng ko'p hurmat qilgan tarixiy shaxslarning, ikkinchisiga esa zamonamizdagi tirik bo'lgan shaxslarning ismini kiriting. * Yuqoridagi ro'yxatlarning har biridan bittadan qiymatni sug'urib olib (**`.pop()`**), quyidagi ko'rinishda chiqaring: ![](https://1283015017-files.gitbook.io/~/files/v0/b/gitbook-legacy-files/o/assets%2F-MGbkqs1tROquIT6oqUs%2F-MLvdTf93oJb9hVewsv7%2F-MLyyn0plvxsTJKVHnxQ%2Fimage.png?alt=media\&token=76b9a4e8-14fe-4d66-bde4-72464e6edbad) * `friends`nomli bo'sh ro'yxat tuzing va unga `.append()` yordamida 5-6 ta mehmonga chaqirmoqchi bo'lgan do'stlaringizni kiriting. * Yuqoridagi ro'yxatdan mehmonga kela olmaydigan odamlarni `.remove()` metodi yordamida o'chrib tashlang. * Ro'yxatning oxiriga, boshiga va o'rtasiga yangi ismlar qo'shing. * Yangi `mehmonlar`deb nomlangan bo'sh ro'yxat yarating. `.pop()` va `.append()` metodlari yordamida mehmonga kelgan do'stlaringizning ismini friends ro'yxatidan sug'urib olib, mehmonlar ro'yxatiga qo'shing. ## JAVOBLAR {% embed url="" %} {% file src="" %} \#07-dars javoblari {% endfile %}